Het grote loslaten 61 – Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving

Didn’t need no welfare state, everybody pulled his weight”

A & E Bunker

archie bunker

“Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving.” Hoe klinkt dit voor u? Nou? Ik vind het wel wat hebben. Het spreekt mij wel aan. Toegegeven, in feite is de term “participatiesamenleving” op zich een holle frase. Je kunt er alle kanten mee op. Immers, ieder lid van een samen-leving participeert per definitie in die samenleving. Dus de term is op zich inhoudsloos. En daarmee dus ideaal om te bezigen voor politici en beginnende vorsten. Maar hij straalt wel een zekere dynamiek uit. Door namelijk het begrip “participatie” expliciet te benoemen geef je het een actieve status. Door die actieve status kun je zelf, als individu, maar ook als groep, invulling geven aan de manier waarop je vorm zou willen geven aan die participatie. Het geeft de mogelijkheid om de verantwoordelijkheid te nemen voor jezelf en de wijze waarop je aan de samen-leving deelneemt en welke bijdrage je daaraan zou willen leveren. Ik zal daar later in dit stuk op terugkomen. Hoe anders is dit het geval in de “verzorgingsstaat”.

troonrede2013

 

Verzorgingsstaat
De “verzorgingsstaat”. Ongetwijfeld zullen er nobele motieven mee hebben gespeeld bij het opbouwen van de fundamenten van wat thans wordt aangeduid met de term “verzorgingsstaat”. Die nobele motieven zullen te maken hebben met het verzorgen van: “de zwakkeren in de samenleving”. Zeer nobel. En er natuurlijk helemaal niets mis met het helpen van iemand die het zwaar heeft, of dreigt door het ijs te zakken. Je kunt je wel afvragen op welke manier de hulp op een goede manier zou kunnen worden geboden.

 

De “verzorgingsstaat” is niet in een dag gebouwd. Het is de resultante van tal van ontwikkelingen en initiatieven die hebben geleid tot de status quo die op een gegeven moment is ontstaan, doordat de wijze waarop de hulp die de “zwakkeren” zouden mogen ontvangen is geïnstitutionaliseerd. En daarmee is die hulp van de dynamiek, spontaniteit en persoonlijk verantwoordelijkheidsgevoel van de betrokkenen ontdaan. De “verzorgingsstaat”is ook bevoogdend. Ze impliceert een hiёrarchie tussen verzorger en verzorgde. De “verzorgingsstaat” saboteert een samen-leving gebaseerd op gelijkwaardigheid. Ze impliceert een samen-leving gebaseerd op afhankelijkheid en roept een gecompliceerde machtsstructuur in het leven die de samen-leving in een verlammende greep houdt.

 

Het is terug te zien in tal van “verzorgingsinstituten” die op zijn zachtst uitgedrukt niet het resultaat opleveren wat men ervan zou verwachten. Bureau Jeugdzorg, het UWV, het zorgstelsel, maar ook vakbonden, zijn voorbeelden van ooit goed bedoelde initiatieven die zijn verworden tot kinderen met waterhoofden, die een verlammende werking hebben op de dynamiek van de samenleving en nauwelijks meer de hulp kunnen bieden, waarvoor ze zijn gestart. In ieder geval niet in verhouding met de inspanningen die het kost om die “hulp” te kunnen bieden.

 

Privatisering

privatisering2Ooit heeft men de verlamming van de “verzorgingsstatus quo” getracht te doorbreken met een toverwoord: privatisering. Privatisering – bijvoorbeeld van het ziekenfonds –werd ingezet om de insititutionalisering en de daarmee samenhangende inefficiency tegen te gaan. Bij privatisering wordt de uitvoering van verzorgingstaken belegd bij private ondernemingen. En niet alleen de uitvoering, maar ook de organisatie ervan. Men beoogde hiermee inefficiёntheden te elimineren.

 

Maar de oorzaak van het inefficiënt opereren van de “verzorgingsstaat” zit hem niet in het inadequaat uitvoeren van taken. De oorzaak zit hem in het ontbreken van werkelijk verantwoordelijkheidsgevoel bij de betrokkenen – zowel van verzorger als verzorgde. In die zin is het irrelevant of de taken worden uitgevoerd door een private onderneming of door een benoemd instituut. Sterker nog, privatisering werkt in die zin zelfs averechts, omdat de verantwoordelijkheid nog verder weg wordt geschoven door en van de direct betrokkenen. Die wordt namelijk neergelegd bij private ondernemingen. Het verlamt de “verzorgingsstaat” alleen maar meer.

 

Participatiesamenleving

Zou de participatiesamenleving soelaas kunnen bieden? Kan een holle frase, die appelleert aan eigen verantwoordelijkheid en in actie komen de verlamming doorbreken? Ik denk dat dit heel goed mogelijk is. Maar dan moet wel de passieve houding, de slachtoffermentaliteit, die de “verzorgingsstaat” kenmerkt, verdwijnen. Hoe?

positieve bril

Allereerst door de wereld met een positieve blik te bekijken. Laat ik een voorbeeld geven. Als je het begrip “holle frase” door een negatieve bril bekijkt dan zou je kunnen denken:”Ja, dat is weer typisch een uitspraak van een politicus of een spin doctor. Mooie woorden, maar ze zijn zo vaag. Je kunt er alle kanten mee op. Ik wordt weer eens een oor aangenaaid. Zeg toch een concreet wat je bedoelt.”

 

Als je het door een positieve bril bekijkt kun je denken:”Mooi een holle frase. Die is dus nog niet ingevuld. Maar iemand zal hem moeten invullen. Laat ik dat zelf maar eens doen. Wat vind ik belangrijk in de samen-leving? Hoe zou ik dat kunnen bewerkstelligen? Kan ik dat alleen? Of heb ik daar hulp voor nodig? Laat ik eens even kijken in mijn vriendenkring of op het internet of er mensen zijn, die mijn idee delen of mij zouden kunnen helpen.”

 

“Participatiesamenleving” impliceert het heft in eigen handen nemen. Zelf invulling geven aan wat jij belangrijk vindt. En je niet laten weerhouden doordat het (nog) niet voor jou geregeld is. Er is moed voor nodig om dit te doen. En vertrouwen. Vooral vertrouwen in jezelf. Maar ook vertrouwen in je omgeving. En in elkaar.

 

Iedereen heeft talenten. Vaardigheden. Passies. Ideeёn. De samen-leving wacht op een ieder om ze te delen. Het ruimtelijk inzicht van de verhuizer. Het doorzettingsvermogen van de Iranese schoonmaker. De creativiteit van de verslaafde kunstenaar. De wijsheid van de vereenzaamde weduwe. De computerkennis van de mensenschuwe autist. De integriteit van de ontslagen journalist. De gedrevenheid van de geslaagde zakenvrouw. Het aanpassingsvermogen van de gehandicapte moeder. De verfijnde smaak van de Marokkaanse kok. De woordenschat van de rappende draaideurcrimineel. Het omgaan met teleurstellingen van de geblesseerde topsporter. Het organisatievermogen van de voorzitter van de badmintonclub.

 

Ontwikkel ze. Koester ze. Gebruik ze. Deel ze.

 

Samen-leven

De samen-leving, dat ben jezelf. Actief deelnemen betekent dat je je verantwoordelijkheid neemt. Ten eerste voor jezelf. Voor jouw eigen leven. Maar daarmee ook voor de samen-leving. Je zit zelf aan de stuurknuppel van de participatiesamenleving. En als het niet gaat zoals je wil, dan stuur je gewoon een beetje bij. Je gaat niet gefrustreerd bij de pakken neer zitten en de schuld van de file neerleggen bij de fabrikant van je auto. Of de baas van Tom-Tom omdat de file niet tijdig is doorgegeven (of doe je dit stilletjes toch wel?). Neen, je wacht geduldig af, of neemt zelf het initiatief om een andere route te rijden.

 

De participatiesamenleving. Je zult in ieder geval een stuk minder belasting hoeven te betalen. Het overheidsapparaat zal voor een groot deel overbodig worden. Met het nemen van de eigen verantwoordelijkheid is de noodzaak voor het opstellen en handhaven van regels een stuk minder. Het democratisch proces zal ook meer op basis van het participatiemodel kunnen verlopen. Met referenda, waarvan de uitslag – voor de verandering – gerespecteerd zal worden.

 

mywheelsIn de participatiesamenleving wordt iedereen als gelijkwaardig beschouwd. Er is geen onderscheid meer tussen verzorger en verzorgde. Neen, iedereen speelt beide rollen. De hiёrarchie van de verzorgingsstaat wordt omver getrokken en wordt vervangen door de dynamiek van horizontale interactie. “Ik doe wat voor jou en jij doet wat voor mij” Je ziet nu al tal van initiatieven op internet op het gebied van sharen van auto’s en andere goederen, klussen, eenvoudige werkzaamheden. Dienstverlening die in natura wordt betaald of misschien wel gewoon met geld, maar dan in ieder geval ontdaan van de “Belasting Toegevoegde Waarde” (weet je trouwens nog wat dat precies inhoudt??).

 

Er valt nog veel te zeggen over spelregels, de rol van de overheid en andere instrumenten om de totstandkoming van een werkelijke participatiesamenleving te ondersteunen. Maar het belangrijkste fundament is de mentaliteitsverandering in alle deelnemers. In jullie allen dus. Van slachtoffermentaliteit naar actor-mentaliteit. Het heft in eigen handen nemen. Laten we elkaar blijven inspireren en stimuleren om de dingen die we belangrijk vinden te realiseren. Met of zonder hulp van “bovenaf”, de overheid. Ook deze overheid, die natuurlijk ook gewoon uit individuen bestaat, zal moeten leren omgaan met het nieuwe paradigma: van bevoogdend naar meewerkend. De machtspiramide wordt geplet.

 

De participatiesamenleving opent de weg naar een waarlijk gelijkwaardige samen-leving waarin ruimte is voor iedereen en ieders talenten en gebreken.

Een gedachte over “Het grote loslaten 61 – Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *