Het grote loslaten 76 – Een groot leider (2), Zuid-Afrika rouwt

Het zal weinigen ontgaan zijn dat Nelson Mandela op 5 december is overleden. Na een maandenlang ziekbed. En het zal de trouwe volgers van mijn blogs niet zijn ontgaan dat ik momenteel in Zuid-Afrika verblijf.  Een mooie gelegenheid om een inkijk te geven van hoe Zuid-Afrika de dood van deze man die zo’n nadrukkelijk stempel  op de Zuid-Afrikaanse – wat zeg ik – op de wereld-geschiedenis heeft gedrukt, beleeft.

Groot nieuws

mandela burger

Ik vernam voor het eerst over ’s mans dood op vrijdagochtend 6 december. Eerst een cryptische pm op Facebook: “Een groot verlies.” Vanuit Nederland!! Ik had geen flauw idee waar dit op sloeg. Maar een paar posts later kreeg ik in de gaten dat Nelson Mandela was overleden. Het drong langzaam tot mij door dat een van de grootste leiders – zo niet de grootste – niet meer was. Dit ging langzaam, omdat de berichtgeving mij indirect bereikte, voornamelijk via Facebook, dus ik kreeg de nieuwsfeiten niet “in your face” gepresenteerd. Daardoor was de impact een stuk minder.

Maar allengs realiseerde ik mij dat ik onbedoeld verzeild was geraakt in een historische gebeurtenis: de verwerking van Mandela’s dood in zijn thuisland. Ik besloot meteen een van mijn oudere stukken, waarin ik verslag doe van een droom die ik heb gehad, waarin Mandela een voorname rol speelde, te publiceren (Het grote loslaten 75). En ik vatte het plan op om een soort van dagboek bij te houden van wat ik hier in Kaapstad zou ervaren.

facebookDit plan heb ik laten varen, omdat ik in eerste instantie niet zoveel merkte. Het leven ging  – ook hier – gewoon verder. Ik zag geen vlaggen halfstok, de snelwegen en de shoppingmalls waren net zo druk als gewoonlijk rond kersttijd en ik merkte geen droeve stemming. Sterker nog, niemand begon uit zichzelf over Mandela te spreken.  In de media werd uiteraard wel veel aandacht aan Mandela’s dood gegeven, maar de impact van de media is niet te vergelijken met wat men bijvoorbeeld in Nederland gewend is. De kijkdichtheid is een fractie van wat die in Nederland is en ook de oplages van de kranten zijn in verhouding met het aantal inwoners in dit grote land zeer laag.

Toen ik later die dag op facebook melding maakte van de lauwe response op het overlijden van het Anti-Apartheidsikoon waren de rapen gaar. Ik kreeg felle reacties van Zuid-Afrikaanse familie en vrienden die zich afvroegen of ik niet had zitten slapen. En toen ik ook nog als grap werd benoemd tot Soulvability’s reporter in Zuid-Afrika, besloot ik eens wat meer te onderzoeken wat er in dit land gaande is in deze periode.

Reacties op straat

De reacties van de mensen die ik sindsdien heb gesproken waren uiteenlopend. Ik moet daarbij zeggen dat de mensen waarmee ik heb gesproken allen blank waren. De zwarte mensen vind ik veel moeilijker benaderbaar en ze lijken niet zo graag over gevoelszaken te praten. Maar misschien dat dit komt omdat ik blank (nou ja) ben.

Mandela sean

De ochtend na Madiba’s overlijden bleek de sfeer drukkend. “Je zag dat de mensen in de ochtendspits het moeilijk hadden. Ik moest zelf ook huilen achter het stuur,” hoorde ik iemand vertellen. “In iedere winkel zijn condoleance registers waar je je sympathie kunt betuigen.” “In het centrum van Kaapstad zijn diverse wegen afgesloten en dat zal voor onbepaalde tijd zo blijven.”

Daarbij lijkt het alsof er een gevoel van eenheid onder het volk is ontstaan. Zou het ideaal van Mandela, de “Rainbow Nation” , waarin alle kleuren in harmonie met elkaar samen leven, dan door zijn dood een nieuwe impuls krijgen? Het zou mooi zijn. Maar Mandela’s dood wakkert ook de controverse aan. De lang vergeten “terroristische” (in die tijd bestond het woord nog niet) activiteiten van Mandela worden weer opgerakeld. Oude wonden worden weer opengereten (“Madiba is nie mijn president nie”). Ook binnen de ANC is de polarisatie altijd latent aanwezig geweest en steekt zo nu en dan de kop op. Zo ook nu. Het boe-geroep tijdens de toespraak van president Zuma tijdens de herdenkingsdienst in Johannesburg is hiervan een trieste uitwas.

Zondag 8 december sprak ik op een verjaardagsfeest uitvoerig met een 63 jarige blanke man. Een intelligente ruimdenkende man met een historisch besef en een genuanceerde mening. Een kritische mening ook.  Iemand die de apartheid bewust heeft meegemaakt. Hoe die het land heeft verscheurd en van de rest van de wereld vervreemd. “Natuurlijk stond Mandela aan de wieg van Umkhonto we Sizwe, zeg maar de militante vleugel van het ANC. En was hij in ieder geval in-direct betrokken bij gewelddadige acties.” “Mandela had al tien jaar eerder vrij kunnen komen, tijdens het presidentsschap van P.W. Botha, als hij geweld zou hebben afgezworen. Hij heeft dit niet gedaan.”

1501290_10151869245461130_1968466786_o

“Tien jaar later stond president De Klerk onder druk. Het ging economisch slecht met Zuid-Afrika en actieve deelname van de zwarte bevolking aan het economisch leven werd als reddingsboei  gezien. Zuid-Afrika had Mandela nodig. Daarom moest Mandela worden vrijgelaten. Zo simpel was het. De Klerk was een strateeg. Een rekenaar. Geen recht-door-zee man, zoals bijvoorbeeld Botha. Mandela heeft ook nooit onder stoelen of banken gestoken dat hij met “hardliner” Botha beter over weg kon, dan met De Klerk.” “Hoe het nu verder moet? Wel, het tijdperk Mandela was natuurlijk al lang afgelopen. Zijn politieke invloed in dit land was al langer geen werkelijke factor meer. Er zal niet veel veranderen. Helaas. Ik ben niet bijster optimistisch over de bestuurlijke capaciteiten van onze huidige politici.” Ontnuchterende woorden. Mandela was ook maar een mens, een mens met menselijke trekken (gelukkig maar) en die diep in de 90 nog wel een symboolfunctie vervulde, maar politiek al lang geen rol van betekenis meer speelde.

De Westkaap herdenkt

PC110301

Het stadhuis van Kaapstad is de plaats waar Mandela zijn eerste toespraak hield na zijn vrijlating. Ik heb veel mensen gesproken die deze dag bewust hebben meegemaakt. Die in 1990 langs de route stonden te zwaaien. De meest uitbundige dag in de geschiedenis van Zuid-Afrika. Dit stadhuis is momenteel het bedevaartsoord voor mensen uit de Westkaap. De sfeer is er ingetogen. Respectvol. Geen grote massa’s schreeuwende of huilende mensen. Maar rustig. Beheerst.

P1018945P1018947PC110302PC110308

Op de plaats waar mensen hun respect kunnen betuigen ligt het, vanzelfsprekend, vol met bloemen. En andere giften. Veel teksten. Mooie, persoonlijke, teksten. Van jong en oud. Wit, zwart, of anders getint. Uit alle windstreken. Amerikaans, Fins, Duits, Zwitsers, Kongolees, Zimbabwaans, ik zag zelfs wat boeddhistische gebedsvlaggetjes. En Nederlands. Gestold kaarsvet duidt op de vele kaarsjes die hier voor Madiba zijn gebrand.

Memorial Service in Greenpoint Stadium

Uitbundiger ging het er aan toe bij de Memorial Service, die op 11 december in het Greenpoint Stadium werd gehouden. De Nederlandse voetbalfans kunnen zich deze locatie vast nog wel herinneren van de wedstrijden tegen Kameroen en Uruguay tijdens het WK in 2010.. In plaats van om zijn dood te rouwen, werd zijn leven gevierd. Een gebeurtenis waar ruim 50.000 mensen werden verwacht. En in het centrum van Kaapstad waren ook grote tv-schermen geplaatst zodat de mensen die geen (gratis) ticket hadden kunnen bemachtigen de beelden van dit veredelde popconcert – want dat was het – zouden kunnen volgen.

Het werd een groot feest. Veel Zuid-Afrikaanse “helden” betraden het podium. Waaronder de blanke anti-apartheidsactivist van het eerste uur, Johnny Clegg, tot de protegé’s van Paul Simon, Ladysmith Black Mambazo, die voor de gelegenheid oprichter Joseph Shabalala eenmalig hadden opgetrommeld. Indrukwekkende toespraken onder meer van Helen Zille, de blanke burgemeester van Kaapstad, die voor de gelegenheid diverse traditionele Xhosa  liederen ten gehore bracht en François Pienaar, de aanvoerder van het rugbyteam dat in 1995 de wereldtitel veroverde, de gebeurtenis waarop de door Clint Eastwood geregiseerde film Invictus is gebaseerd.

PC110313PC110321PC110326PC110341

Wat de meeste indruk op mij maakte was niet zo zeer wat er zich op het podium afspeelde, maar wat er zich voor het podium afspeelde. In het publiek, zeg maar. Een waar volksfeest met zingende (schitterende meerstemmige geïmproviseerde vocalen) en dansende mensen. Zowel op de tribune als op het veld waar grote groepen mensen al dansend rondjes liepen. En niet te vergeten in de catacomben. Wit en zwart zongen en dansten op traditionele Afrikaanse liedjes, zwaaiden met de (nieuwe) Zuid-Afrikaanse vlag en hielden beeltenissen van hun held omhoog. Dit gaf mij werkelijk het gevoel alsof ik iets meemaakte wat ik mijn leven lang niet zal vergeten.

Het feestje zette zich voort in de stad, lang nadat de service, die duurde van 4 uur in de middag tot een uur of 10 ’s avonds, was afgelopen. De tropische warmte en de zingende menigte in beweging deden mij realiseren: Hier wordt het leven gevierd.

Hoe verder?

En een dag later heb ik alle indrukken op mij laten inwerken. En ik worstel met de vraag wat dit nu allemaal te betekenen heeft. Wat de relevantie van dit volksfeest is. Natuurlijk, Mandela is een groot leider. Onbetwist. Hij heeft in mijn ogen een bepalende rol gespeeld in de geschiedenis van Zuid-Afrika, en wellicht ook in de wereld. Maar wat beklijft er als de periode van nationale rouw hier straks voorbij is? Is deze periode een periode die een hernieuwde poging totalgehele verzoening zal inluiden (heel toepasselijk is 16 december, de dag na  Mandela’s begrafenis een nationale feestdag: Reconciliation Day)? Of is het gewoon een gezellige tijd, waarin iedereen zijn feestje heeft kunnen vieren, persoonlijk het verlies heeft kunnen verwerken en gaat het reguliere leven vanaf dinsdag 17 december gewoon weer verder.

De wereld heeft een Mandela nodig gehad om de verandering te kunnen realiseren. Het leiderschap na Mandela, is met zijn opvolgers Mbeki, Motlanthe en Zuma, pover gebleken. Ik zit met de vertwijfeling: “Wat heeft de wereld nodig om de veranderingen die deze grote leider heeft bewerkstelligd blijvend te maken?”

P1018948

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *